Een medewerker kan alleen zorgvuldig handelen onder de Wet zorg en dwang wanneer die eerst herkent dat een dagelijkse afspraak onvrijwillige zorg kan zijn. Een gesloten deur, verplichte bedtijd, toezicht via domotica of zorg waartegen een cliënt zich met woorden of gedrag verzet, kan de Wzd activeren. De IGJ ziet dat kennis hierover nog tekortschiet. Voor HR en planning betekent dit niet dat iedereen dezelfde juridische cursus moet volgen, maar wel dat iedere ingezette zorgverlener passende basiskennis, een duidelijke rol en een bereikbare escalatieroute nodig heeft.
Wat de bronnen laten zien
De IGJ onderzocht in 2024 hoe aanbieders in gehandicaptenzorg, verpleeghuiszorg, ggz en open jeugdhulp gedwongen zorg toepasten. De inspectie concludeerde in juni 2025 dat gedwongen zorg vaak niet zorgvuldig wordt toegepast. Zij groepeerde haar aandacht rond drie vragen: wordt de rechtspositie van de cliënt beschermd, zijn voldoende deskundige zorgverleners beschikbaar en stuurt de aanbieder op het terugdringen van gedwongen zorg? De inspectie noemt passende scholing voor alle zorgverleners en het herkennen van gedwongen zorg expliciet als verbeterpunt.
Dat herkennen gaat verder dan zichtbare fysieke dwang. Het Informatiepunt Dwang in de Zorg legt uit dat zorg waarmee een cliënt of vertegenwoordiger niet instemt onvrijwillig is, maar ook dat zorg onvrijwillig wordt wanneer de vertegenwoordiger instemt en de cliënt zich verzet. Verzet kan met woorden of gedrag blijken. Bij bepaalde vormen voor een wilsonbekwame cliënt, waaronder beperking van bewegingsvrijheid, insluiting en niet-richtlijnconforme psychofarmaca, kan het stappenplan bovendien nodig zijn zonder zichtbaar verzet.
De Wzd kent verschillende formele rollen. De zorgaanbieder wijst voor iedere cliënt een zorgverantwoordelijke aan. Die stelt het zorgplan op, voert het uit en evalueert en wijzigt het zo nodig. De Wzd-functionaris ziet toe op de minst ingrijpende vorm, mogelijke afbouw en de algemene gang van zaken rond onvrijwillige zorg. Andere zorgverleners voeren dagelijkse zorg uit, signaleren verzet en werken volgens het zorgplan. Een functietitel of gevolgde e-learning maakt iemand niet automatisch geschikt voor iedere formele rol.
De inspectie zag bij nieuwe aanbieders in 2023 dat kennis en bewustwording van de Wzd bij meer dan 60 procent van de bezoeken een aandachtspunt was. Bij toezicht op complexe zorg in Groningen in 2025 kenden slechts vijf van zeventien bezochte aanbieders volgens de IGJ voldoende wat onvrijwillige zorg is. Dit zijn bevindingen binnen specifieke toezichtgroepen, geen representatieve percentages voor de hele gehandicaptenzorg. Ze onderbouwen wel dat de aanbieder kennis niet als vanzelfsprekend mag aannemen.
De wet geldt niet alleen in een instelling. Het informatiepunt benadrukt dat de Wzd ook kan gelden in de thuissituatie, logeeropvang en kleinschalige woonvormen. Een aanbieder die onvrijwillige zorg verleent moet de betrokken locaties in het openbare locatieregister hebben opgenomen. Scholing en autorisatie mogen daarom niet uitsluitend op een hoofdlocatie of intramuraal team worden ingericht.
Bouw een scholingsmatrix vanuit handelingen en beslisrollen, niet vanuit één generiek functieniveau. Iedere zorgverlener die met cliënten werkt moet de basis herkennen: wat is instemming, hoe kan verzet eruitzien, welke dagelijkse beperkingen kunnen onvrijwillige zorg zijn, wanneer wordt direct gestopt of opgeschaald en waar staat het actuele zorgplan? Voor medewerkers die onvrijwillige zorg uitvoeren zijn daarnaast cliëntspecifieke afspraken, risico's, alternatieven en uitvoeringsvoorwaarden nodig.
De zorgverantwoordelijke en Wzd-functionaris vragen ieder een afzonderlijke aanwijzing, deskundigheid en positionering. Leg daarom per cliënt en locatie vast wie de zorgverantwoordelijke is, wie als Wzd-functionaris optreedt en wie bij afwezigheid bereikbaar is. HR kan diploma's, functie, aanwijzing, scholingsdatum en herbeoordeling beheren. De inhoudelijk bevoegde functionaris beoordeelt of iemand in de concrete zorgsituatie voldoende deskundig en geïnstrueerd is.
Gebruik praktijksituaties in plaats van alleen wetsbegrippen. Laat teams bijvoorbeeld beoordelen wat een afgesloten voordeur, een leefcirkel, cameratoezicht, een verplichte douche, een bedtijd of medicatie bij een wilsonbekwame cliënt betekent. Bespreek welke signalen als verzet kunnen gelden en welke minder ingrijpende alternatieven eerst worden onderzocht. Zo wordt zichtbaar of de medewerker de norm kan toepassen en niet alleen een toetsvraag heeft onthouden.
Koppel de matrix aan roostering en inhuur. Een open dienst mag niet worden gevuld op basis van beschikbaarheid alleen wanneer de inzet cliënten raakt bij wie onvrijwillige zorg speelt. Planning moet kunnen zien welke actuele instructie of deskundigheid noodzakelijk is, zonder medische of cliëntinhoudelijke gegevens in het rooster te kopiëren. Gebruik een autorisatiecategorie en verwijs voor details naar het bevoegde zorgdossier.
Maak leren cyclisch. Herbeoordeel na een incident, geconstateerd verzet, nieuwe technologie, gewijzigde cliëntsituatie, nieuwe rol, gewijzigde wetgeving of een terugkerende afwijking van het zorgplan. Een vaste herhaaltermijn kan helpen, maar is geen bewijs dat deskundigheid tussen twee cursusdatums actueel is.
Werkgeverscheck
- Definieer per rol welke basiskennis, cliëntspecifieke instructie en formele aanwijzing nodig zijn.
- Oefen met herkenbare situaties zoals gesloten deuren, leefcirkels, toezicht, bedtijden, verzorging en medicatie.
- Leg per cliënt en locatie zorgverantwoordelijke, Wzd-functionaris en bereikbare vervanging vast.
- Koppel rooster- en inhuurautorisatie aan actuele deskundigheid zonder cliëntgegevens in de planning te zetten.
- Herbeoordeel na incidenten, verzet, gewijzigde technologie, nieuwe rol of aanpassing van wet en zorgplan.
Waar de grens ligt
Dit artikel vertaalt actuele openbare Wzd- en toezichtinformatie naar organisatie- en HR-processen. Het bepaalt niet of een concrete cliënt wilsbekwaam is, of een specifieke maatregel noodzakelijk is of wie in een individueel geval als zorgverantwoordelijke of Wzd-functionaris mag worden aangewezen. Die beslissingen vragen toepassing van de actuele wet, beroepsregels en cliëntsituatie door bevoegde deskundigen.
De genoemde IGJ-percentages hebben betrekking op geselecteerde toezichtgroepen van nieuwe of regionaal bezochte aanbieders. Zij mogen niet worden gebruikt als sectorbreed kwaliteitscijfer. Ook kan het aangekondigde wetsvoorstel tot wijziging van Wzd en Wvggz de procedures veranderen; een internetconsultatie of voorgenomen wijziging is nog geen geldend recht. Controleer vóór beleidswijzigingen de actuele wettekst en officiële uitvoeringsinformatie.
Dit artikel biedt algemene HR-duiding en is geen individueel juridisch, medisch of arbeidsvoorwaardelijk advies. Controleer de actuele primaire bron voor een concrete beslissing.
Bronnen
- Overheid.nl: Wet zorg en dwangWettelijke definities, rollen en besluitvorming rond onvrijwillige zorg.
- IGJ: Toepassen gedwongen zorg gebeurt vaak niet zorgvuldigToezichtbevindingen over rechtspositie, deskundigheid en sturing op vermindering van dwang.
- IGJ: Beeld van nieuwe zorgaanbieders in de gehandicaptenzorg in 2023Afgebakende toezichtbevinding over kennis en bewustwording van de Wzd.
- IGJ: Toezicht op complexe zorg in GroningenRegionale toezichtbevindingen over Wzd-kennis, scholing en locatieregistratie.
- Informatiepunt Dwang in de Zorg: Wet zorg en dwangReikwijdte, uitgangspunt vrijwillige zorg en toepassing binnen en buiten instellingen.
- Informatiepunt Dwang in de Zorg: ProfessionalsRollen van zorgverantwoordelijke, Wzd-functionaris en andere zorgverleners.
- Informatiepunt Dwang in de Zorg: Praktijkvoorbeelden onvrijwillige zorgVoorbeelden rond deuren, domotica, verzorging en dagelijkse beperkingen.